Büyük Ünlü Uyumu – Küçük Ünlü Uyumu

130
1
Büyük Ünlü Uyumu
Büyük Ünlü Uyumu
Büyük Ünlü Uyumu
Büyük Ünlü Uyumu

Büyük Ünlü Uyumu

Dilimizdeki bir sözcüğün ilk hecesinde  “a, ı, o, u” kalın sesli harflerinden biri varsa sonraki hecelerdeki sesli harfler de kalın olmak zorundadır; sözcüğün ilk hecesinde “e, i, ö, ü” ince sesli harflerinden biri varsa bundan sonra gelen sesli harfler de ince olmak zorundadır. Kalınlık-incelik uyumu olarak da bilinen bu kurala “büyük ünlü uyumu” diyoruz. Bir sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığını görebilmeniz için kalın ve ince sesli harfleri tanımamız gerekmektedir. Daha sonra rahatlıkla çözümleme yapabilirsiniz.

Kalın sesli harfler: a, ı , o, u

İnce sesli harfler: e, i, ö, ü

Karanlık= Ka – ran – lık
(k)→(k)→(k)   =   Büyük Ünlü Uyumuna Uyar

Üşengeçlik= Ü – şen – geç – lik
(i)→(i) → (i) → (i)   =  Büyük Ünlü Uyumuna Uyar

 

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYAN SÖZCÜKLERE ÖRNEKLER:

  • Kalın seslileri kalınlar takip eder:

Çomak, yufka, kapıcı, ağaç, kutu, karanlık, çalışma, anlayış, yakışıklı, boğaz, araba, yuvarlak, ormanlık, susuz, kırlangıç, adım, oturmak, susadım, bağlama, anahtar, baba, bacanak, hala, dayı, bağımlı, bağışlama, baklava, bıçak, nokta, ocak, oduncu, ovalamak, dağınık, olumlu, kurnazlık…

  • İnce seslileri inceler takip eder:

Gözlüü, bekleyiş, birikim, eskici, çiçekçi, sinirsel, türetmek, tütün, şömine, belirteç, yüzeysel, kibirli, seyirci, gözcülük, gözetleme, kömürlük, incelemek, ergenlik, derin, verimli, işlem, peynir, gelincik, yüzük, gençlik,, birliktelik, sindirim, gergin, heybetli, süresiz…

 

BÜYÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYMAYAN SÖZCÜKLER

  • Türkçede başka dillerden alınmış alıntı kelimeler vardır. Bu kelimelerde büyük ünlü uyumu kuralı aranmaz.

                 Örnekler: Gramer, orkestra, nişasta, tiyatro, psikoloji, stüdyo, trafik, protein, istasyon, istatistik, diyalog, nakil, otomobil, pehlivan, ziyafet…

  •  Bitişik yazılan birleşik kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

         Örnekler: Pazartesi, hanımeli, keçiboynuzu, balıkgözü, bilinçaltı, yüzbaşı, yavruağzı, Samanyolu, tavukgöğsü, çekyat, bilgisayar…

 

  • Türkçe olduğu halde büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler de bulunmaktadır. Ayrıca zaman içinde değişikliğe uğramış bazı sözcükler de büyük ünlü uyumuna uymaz.

                     Örnekler:  Anne (ana), dahi (dahı), elma (alma), hangi (hangı, kangı), kardeş (karındaş)

 

  •  Türkçedeki bazı ekler eklendikleri bazı sözcüklerin büyük ünlü kuralına uymamasına sebep olur. Bu ekler, -leyin -gil, -mtırak, -ken,  -daş (-taş), -ki   -yor, ekleridir.

                    Örnekler: 

                  Sabahleyin, akşamleyin (B.Ü.U. Uymaz)  –    Geceleyin (B.Ü.U. Uyar)

                  Dayımgil, halamgil (B.Ü.U. Uymaz)   –      Teyzemgil (B.Ü.U. Uyar)

                  Yeşilimtrak, eşkimtrak (B.Ü.U. Uymaz)   –   Morumtrak (B.Ü.U. Uyar)

                  Bakarken, çıkarken (B.Ü.U. Uymaz)  –   Giderken (B.Ü.U. Uyar)

                  Meslektaş, dindaş (B.Ü.U. Uymaz) –  Arkadaş (B.Ü.U. Uyar)

                  Yarınki,  onunki (B.Ü.U. Uymaz) –   Seninki  (B.Ü.U. Uyar)

                  Seviyorum, gidiyoruz (B.Ü.U. Uymaz)

 

Küçük Ünlü Uyumu

Düzlük-yuvarlaklık uyumu olarak da bilinen küçük ünlü uyumu kuralını rahatlıkla öğrenebilmeniz için düz-yuvarlak ve dar-geniş sesli harfleri tanımanız gerekmektedir.

Küçük Ünlü Uyumu
Küçük Ünlü Uyumu

 

Dudakların durumuna göre:

Düz Sesliler: a, e, ı, i  (sesli harflerin sırasıyla ilk dörtlüsü olarak düşünebiliriz)

Yuvarlak Sesliler: o, ö, u, ü (sesli harflerin sırasıyla son dörtlüsü olarak düşünebiliriz)

 

Ağzın açıklığına göre:

Dar Sesli Harfler: ı, i, u, ü

Geniş Sesli Harfler: a, e, o, ö

 

ÖNEMLİ NOT:  Küçük ünlü uyumunda her bir sesli harf kendinden önceki sesli harften sorumludur. Büyük ünlü uyumundaki gibi ilk hecedeki sesli harfe bakılarak diğer sesli harfler bu ilk heceye göre değerlendirilmez. Bunu bir trene benzetebilirsiniz. Büyük ünlü uyumunda treni çeken ilk vagondan sorulurken; küçük ünlü uyumunda her bir vagondan ayrı ayrı sorularak uyum değerlendirilir.

 

A) Bir sözcükte düz ünlü harflerden  (a, e, ı, i) sonra yine düz ünlü harfler(a, e, ı, i) gelebilir. Yani düz ünlülerden sonra yuvarlak ünlüler (o, ö, u, ü) gelemez. Gelirse bu sözcük küçük ünlü uyumuna uymaz.

Örnekler:

Patlıcan = a (düz) → ı (düz)   → a (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Seyirci = e (düz) → i (düz) → i (düz)  : Küçük ünlü uyumuna uyar

Sıcaklıklar = ı (düz) → a (düz) → ı (düz) → a (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Bilezik = i (düz) →  e (düz) → i (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Senaryo = e (düz) →  a  (düz) →  o (yuvarlak): Küçük ünlü uyumuna uymaz

 

B) Bir sözcükte yuvarlak ünlü harflerden (o, ö, u, ü) sonra düz/geniş (a, e) ve dar/yuvarlak (u, ü) sesli harfler gelebilir. Yani yuvarlak sesli harflerden sonra (o, ö, ı, i) gelemez.

Örnekler:

Okunaklı = O (yuvarlak)  →  u (dar/yuvarlak)  →  a (düz/geniş)  →  ı (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Öğrenci = Ö (yuvarlak) →  e  (düz/geniş)  → i (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Ulaşım = U (yuvarlak) →  a  (düz/geniş)  →  ı (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Ürünler = Ü (yuvarlak)  →  ü (dar/yuvarlak)  →  e (düz) : Küçük ünlü uyumuna uyar

Otobüs = O (yuvarlak)  →  o (yuvarlak)   → ü (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz

 

KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMUNA UYMAYAN SÖZCÜKLER

  • Başka dillerden Türkçeye girmiş alıntı kelimelerde küçük ünlü uyumu aranmaz.

       Örnekler: Biyografi, stüdyo, kilogram, arkeolog, fotoğraf, katalog, personel, profesör, gramofon, istasyon…

 

  • Türkçe olduğu halde küçük ünlü uyumuna uymayan kelimeler de bulunmaktadır.

      Örnekler:   Avuç, çamur, kabuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur

 

  • -ki aitlik eki yalnızca birkaç örnekte küçük ünlü uyumuna uyar:

         Örnekler:   Bugünkü, dünkü, öbürkü…

 

Konuyu video ile pekiştirmek isterseniz büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu videolarına erişmek için tıklayınız.

Büyük Ünlü Uyumu – Küçük Ünlü Uyumu
5 (100%) 1 vote

130 YORUMLAR

  1. açıklama çok güzel zaten anladım yani gören okuyan arkadaşlarımız umarımmm anlamıştırrrrr teşekkür ederiz çok güzel bir çalışmaaaaaaaaaaaaaa

  2. “Benim de vaktim olsa belki ben de büyük bir profesör olurdum, böyle körleşip kalmazdım, dedi”
    Yukarıdaki parçada büyük ünlü uyumuna uymayan kaç sözcük vardır?

    A)1 B)2 C)3 D)4 E)5

    Arkadaşlar burada “vaktim” kelimesi ve “profesör” kelimesi mi alınmalı yoksa” profesör” kelimesi yabancı kelime olduğu için büyük ünlü uyumu aranmadığından dolayı, onu almayıp sadece “vaktim” kelimesi mi alınmalıdır? yani cevap A şıkkı mı? B şıkkı m?

  3. Gerçekten Çok Ama Çok İşime Yaradı. Yarın Sınavım Vardı. Burdan Anlamadığım Yerleri Öğrendim. Çok Güzel Bir Site Herkese Tavsiye Ederim. Bana Gerçekten .ok Yardımcı Oldu. Burdan Edirneye Selamlar 😀 😀 😀 😀 Sara Öz..

  4. “Otobüs = O (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz”
    denilmiş. Sanki uyuyor gibi. Yanlış anladıysam düzeltirseniz sevinirim.

    • “Bir sözcükte yuvarlak ünlü harflerden (o, ö, u, ü) sonra düz/geniş (a, e) ve dar/yuvarlak (u, ü) sesli harfler gelebilir. Yani yuvarlak sesli harflerden sonra (o, ö, ı, i) gelemez” tanımından yola çıkarsanız;

      Otobüs = O (yuvarlak) → o (yuvarlak) → u (dar/yuvarlak) : Küçük ünlü uyumuna uymaz

      Çünkü, otobüs kelimesindeki ikinci “o” ünlüsü, kelimenin küçük ünlü uyumuna uymasına engel olmaktadır.

  5. Acaba deniz kelimesi iplik kelimesi dolap kelimesi televizyon kelimedi kitaplik kelimesi sonuc kelimesi tiyatro kelimesi battaniye kelimesi idare kelimesi devlet kelimesi politika kelimesi sevgi kelimesi ogretmen kelimesinden hangileri buyuk unlu uyumuna uyar

    • Kalın ünlüler: a, ı, o, u
      İnce ünlüler : e, i, ö, ü
      ve bir kelimede kalın ve ince ünlüler, büyük ünlü uyumuna göre bir arada olmayacağı için;

      Büyük ünlü uyumuna uyan kelimeler: Deniz, iplik, dolap, sonuç, devlet, sevgi, öğretmen
      Büyük ünlü uyumuna uymayan kelimeler: Televizyon, kitaplık, tiyatro, battaniye, idare, politika’dır

  6. Ellerinize sağlık çok güzel olmuş sağolun yazılıda çok işime yarıyacak umarım düşük almam, bir de video olsa tamamdır

  7. Burdaki yazan arkadaşların hepsine katılıyorum çok güzel bir çalışma olmuş birşey isteyebilirmiyim ses olayları hakkında bilgi veren bilir misiniz anlamadım yazılıma çıkacak

  8. gerçekten çok yardımı dokundu yarın dil anlatım sınavım var ama hoca hiçbir şey anlatmadan sınav yapıyo 1. sınavdan 73 almıştım ve bu okulun en yüksek notuydu şimdi umarım yükselir

    • Bazı isim ve isim soylu sözcükler türetilirken türeme sırasında ünlü düşmesi meydana gelebilmektedir.
      Yumurta> yumurt(a)lamak > yumurtlamak bu duruma örnektir. Ayrıca sözcükte
      Yumurtluyordu (“la” yapım ekindeki geniş “a” ünlüsünde daralma meydana gelmiş, “u” dar ünlüsüne dönüşmüştür.)

  9. Emeği geçen herkese teşekkür ederim site çok süper. Lise 1’e gidiyorum ders kitabındakiler sadece laf olsun diye yapılmış okuyup okuyup anlamamıştım çok teşekkürler.

  10. Çok teşekkür ederim. Bu konuyu bir türlü anlayamıyordum. Özellikle küçük ünlü uyumunda verdiğiniz önemli not kısmı çok işime yaradı 👍

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here